در حالی که اعتراضات سراسری در ایران وارد روزهای متوالی شده و دامنه نارضایتی عمومی به دهها شهر گسترش یافته است، یک گزارش اطلاعاتی که در اختیار روزنامه تایمز لندن قرار گرفته، از وجود سناریویی محرمانه برای خروج علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، از کشور در صورت تشدید بحران خبر میدهد. بر اساس این گزارش، اگر رهبر جمهوری اسلامی به این جمعبندی برسد که نیروهای نظامی و امنیتی دیگر قادر یا مایل به اجرای دستورات او برای سرکوب اعتراضات نیستند، یا نشانههایی از ریزش، نافرمانی و ترک خدمت در این نیروها مشاهده شود، طرحی اضطراری برای ترک تهران فعال خواهد شد.
طبق این ارزیابی اطلاعاتی، علی خامنهای ۸۶ ساله در چنین شرایطی قصد دارد به همراه حلقهای بسیار محدود، متشکل از حداکثر ۲۰ نفر از نزدیکترین دستیاران و اعضای خانوادهاش، از جمله مجتبی خامنهای، پسر او و جانشین احتمالیاش، کشور را ترک کند. یک منبع اطلاعاتی به تایمز گفته است که این «برنامه جایگزین» بهطور خاص برای سناریوی از دست رفتن کنترل امنیتی طراحی شده و مقصد احتمالی آن، شهر مسکو در روسیه است.
به گفته منابع آگاه، انتخاب مسکو تصادفی نیست. نزدیکی سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی به کرملین، روابط شخصی رهبر جمهوری اسلامی با ولادیمیر پوتین و نبود گزینههای امن دیگر، روسیه را به تنها پناهگاه ممکن برای خامنهای در شرایط بحرانی بدل کرده است. در این گزارش تأکید شده که این سناریو با الگوبرداری مستقیم از فرار بشار اسد، رئیسجمهوری مخلوع سوریه، طراحی شده است؛ فردی که در دسامبر ۲۰۲۴، درست پیش از ورود نیروهای مخالف به دمشق، پایتخت سوریه را ترک کرد و با هواپیما به مسکو گریخت تا به خانوادهاش بپیوندد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، مسیر خروج خامنهای از تهران از پیش طراحی شده و شامل مجموعهای از اقدامات تدارکاتی است؛ از جمله تجمیع داراییها، آمادهسازی املاک در خارج از کشور و دسترسی به منابع مالی نقد برای تسهیل خروج امن. گزارش تایمز یادآوری میکند که رهبر جمهوری اسلامی کنترل شبکهای گسترده از داراییها را در اختیار دارد که بخش مهمی از آن از طریق نهادهایی مانند ستاد اجرایی فرمان امام اداره میشود. بر پایه تحقیقات پیشین، ارزش این داراییها دهها میلیارد دلار برآورد شده و شامل املاک، شرکتها و سرمایهگذاریهایی است که مستقیماً یا غیرمستقیم تحت کنترل خامنهای قرار دارند.
این گزارش در شرایطی منتشر شده که اعتراضات سراسری در ایران وارد هفته دوم خود شده و بنابر گزارشها، به بیش از هفتاد شهر گسترش یافته است. سازمانهای حقوق بشری از کشته شدن شماری از معترضان و بازداشت گسترده شهروندان خبر دادهاند؛ وضعیتی که به گفته ناظران، جمهوری اسلامی را وارد یکی از بحرانیترین مقاطع بقای خود کرده است. در همین چارچوب، گزارشهایی نیز منتشر شده که نشان میدهد مقامات ارشد جمهوری اسلامی در محافل خصوصی از ورود نظام به «وضعیت بقا» سخن گفتهاند.
در واکنش به این تحولات، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، در پیامی هشدارآمیز اعلام کرده است که اگر جمهوری اسلامی به شلیک به معترضان مسالمتجو و کشتار آنها ادامه دهد، آمریکا آماده مداخله خواهد بود. او تأکید کرده که ایالات متحده در حالت آمادهباش کامل قرار دارد. این موضعگیری در کنار افزایش فشارهای بینالمللی، بر نگرانیهای درون حاکمیت جمهوری اسلامی افزوده است.
در داخل ایران، علی خامنهای روز شنبه در نخستین واکنش علنی خود به اعتراضات، میان «اعتراض» و «اغتشاش» تفکیک قائل شد و گفت «با اغتشاشگر نمیشود حرف زد» و باید او را «به جای خودش نشاند». این اظهارات، به باور بسیاری از ناظران، نشانهای از تداوم رویکرد سرکوبمحور رهبر جمهوری اسلامی در برابر نارضایتیهای گسترده مردمی است.
با این حال، به نوشته تایمز، فعال شدن طرح فرار منوط به یک عامل کلیدی است: احساس خامنهای نسبت به میزان وفاداری نیروهای امنیتی. نیروهایی که مستقیماً تحت فرمان او قرار دارند و ستون فقرات بقای جمهوری اسلامی محسوب میشوند. بر اساس یک ارزیابی روانشناختی که توسط یک نهاد اطلاعاتی غربی انجام شده و به رؤیت تایمز رسیده است، خامنهای با دقت از افراد وفادار به خود محافظت میکند و انتصابات کلیدی را شخصاً زیر نظر دارد؛ به همین دلیل، ریزش گسترده و ناگهانی در نیروهای امنیتی بهسادگی رخ نمیدهد.
با این حال، همان ارزیابی اطلاعاتی تأکید میکند که رهبر جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲ روزه اخیر، چه از نظر جسمی و چه از نظر ذهنی، ضعیفتر شده و بهندرت در انظار عمومی ظاهر میشود. در این تحلیل، خامنهای فردی بهشدت بدگمان توصیف شده است؛ ویژگیای که به گفته کارشناسان، نقش مهمی در طراحی سناریوی خروج اضطراری او ایفا کرده است. در این ارزیابی آمده است که خامنهای، در عین پایبندی شدید به ایدئولوژی، در محاسبات خود عملگراست و برای حفظ نظام، مصالحههای تاکتیکی را در خدمت اهداف بلندمدت میپذیرد.
در مجموع، گزارش تایمز تصویری کمسابقه از وضعیت درونی رأس قدرت در جمهوری اسلامی ترسیم میکند؛ تصویری که نشان میدهد در سایه گسترش اعتراضات، فشارهای داخلی و تهدیدهای خارجی، حتی سناریوی خروج رهبر جمهوری اسلامی از کشور نیز بهعنوان یک گزینه اضطراری روی میز قرار گرفته است. گزینهای که اگرچه هنوز فعال نشده، اما صرف طراحی آن، بهخودیخود نشانهای معنادار از عمق بحرانی است که جمهوری اسلامی با آن روبهرو شده است.
