به دنبال فعال شدن سازوکار ماشه علیه جمهوری اسلامی، سازمان ملل متحد رسماً اجرای دوباره شش قطعنامه تحریمی را اعلام کرد و فهرست ۴۳ فرد و ۷۸ نهاد ایرانی یا مرتبط با ایران را دوباره به جریان انداخت. این فهرست اما بدون هیچ بهروزرسانی منتشر شد؛ بهگونهای که نام برخی افراد کشتهشده همچنان در آن دیده میشود، از جمله قاسم سلیمانی فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه پاسداران و محسن فخریزاده دانشمند هستهای که سالها پیش ترور شدند.
به گزارش رسانههای بینالمللی، اتحادیه اروپا بلافاصله پس از اعلام سازمان ملل، بازگشت تحریمهای گسترده علیه ایران را تأیید کرد. این تحریمها علاوه بر ممنوعیت فعالیتهای هستهای و موشکی، شامل مسدود کردن داراییهای بانک مرکزی جمهوری اسلامی و چند بانک دیگر، ممنوعیت واردات، خرید و حملونقل نفت و فرآوردههای نفتی و گاز، تجارت فلزات گرانبها، الماس و تجهیزات حساس انرژی و دریایی، و جلوگیری از دسترسی هواپیماهای باری جمهوری اسلامی به فرودگاههای اروپایی میشود. ممنوعیت سفر برخی مقامات و مسدود کردن داراییهای افراد و نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران نیز از سر گرفته شد.
بروکسل در بیانیهای مشترک از تهران خواست که به قطعنامههای شورای امنیت پایبند باشد و از هرگونه تنشزایی خودداری کند. کایا کالاس، دیپلمات ارشد اتحادیه اروپا، گفت بازگرداندن تحریمها «نباید پایان دیپلماسی باشد» اما تأکید کرد این تصمیم نشان میدهد اروپا در برابر نقض تعهدات برجامی سکوت نخواهد کرد.
دولت بریتانیا نیز همزمان دهها فرد و نهاد مرتبط با جمهوری اسلامی را تحریم کرد. مارکو روبیو، وزیر خارجه دولت ترامپ، در بیانیهای گفت بازگشت تحریمها پیام روشنی به ایران است که «جهان در برابر تهدیدها و اقدامات نصفه و نیمه کوتاه نخواهد آمد» و مسیر دیپلماسی تنها در صورتی باز میماند که تهران تعهدات خود را عملی کند.
ژاپن نیز در هماهنگی با سازمان ملل اعلام کرد تحریمهای اقتصادی علیه جمهوری اسلامی را دوباره اعمال میکند. دولت توکیو داراییهای همان ۴۳ فرد و ۷۸ نهاد را در ژاپن مسدود کرده است. یوشیماسا هایاشی، دبیر کابینه ژاپن، در نشست خبری گفت: «اکنون مسئله در نقطه حساسی قرار دارد. ما در حالی که از تصمیم شورای امنیت پیروی میکنیم، فرصتهای گفتوگو را نباید از دست بدهیم.»
ایالات متحده نیز ضمن تأکید بر اجرای کامل تحریمها، از کشورهای دیگر خواسته است در این روند همراهی کنند. واشنگتن هشدار داده هرگونه اقدام تلافیجویانه تهران هزینهبر خواهد بود.
در مقابل، جمهوری اسلامی همواره این تصمیمات را «غیرقانونی» و «فاقد مبنای حقوقی» دانسته است. نماینده جمهوری اسلامی در سازمان ملل، امیرسعید ایروانی، در نامهای به دبیرکل مدعی شد دبیرخانه سازمان ملل «هیچ اختیاری» برای اعلام بازگشت قطعنامههای لغوشده ندارد و اقدام اخیر را «نقض ماده ۱۰۰ منشور ملل متحد» خواند. او حتی دبیرخانه را به «جانبداری از آمریکا و اروپا» متهم کرد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور جمهوری اسلامی، نیز در گفتوگویی با شبکه فاکسنیوز گزارشهای مربوط به تلاش تهران برای ساخت سلاح هستهای را «توهمی غیرواقعی» دانست و تأکید کرد سلاح هستهای در دکترین ایران جایگاهی ندارد. او با این حال تهدید کرد فعالسازی سازوکار ماشه مسیر گفتوگو را خواهد بست.
این سخنان در حالی مطرح میشود که همزمان ۷۱ نماینده مجلس ایران طرحی برای بازنگری در دکترین دفاعی و حتی بررسی ساخت بمب هستهای بهعنوان «گزینهای بازدارنده» به شورای عالی امنیت ملی ارائه کردهاند.
واقعیت آن است که جمهوری اسلامی در سالهای اخیر سطح غنیسازی اورانیوم را تا ۶۰ درصد افزایش داده؛ سطحی که تنها یک گام فنی تا غنای ۹۰ درصدی لازم برای تولید سلاح هستهای فاصله دارد. گزارشهای بینالمللی برآورد میکنند ذخایر کنونی اورانیوم ایران برای ساخت دستکم شش بمب اتمی کافی است. این موضوع نگرانیهای اسرائیل و غرب را دوچندان کرده، بهویژه پس از جنگ ۱۲ روزه تابستان امسال که اسرائیل و آمریکا ضربات سنگینی به مراکز هستهای ایران وارد کردند. اسرائیل با یادآوری تهدیدهای آشکار رهبر جمهوری اسلامی علیه موجودیت خود، برنامه هستهای تهران را تهدیدی غیرقابل انکار میداند.
کارشناسان میگویند بازگشت تحریمها یادآور سالهای پیش از توافق برجام در ۲۰۱۵ است؛ دورهای که ایران زیر فشار مجموعهای از قطعنامههای سازمان ملل و تحریمهای غرب قرار داشت. اکنون همان فضای فشار و انزوا بازگشته است. سازمان ملل هنوز فهرست تحریمها را بهروز نکرده اما منابع دیپلماتیک خبر دادهاند به زودی نامهای جدیدی به آن افزوده خواهد شد.
جمهوری اسلامی در واکنش، بار دیگر بر موضع انکاری و مظلومنمایی خود تکیه کرده و تهدید به توقف همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی کرده است. در مجلس نیز زمزمه خروج از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) شنیده میشود؛ اقدامی که اگر عملی شود، ایران را در صف معدود کشورهایی قرار خواهد داد که آشکارا در مسیر هستهای نظامی حرکت کردهاند.
جمعبندی این تحولات تصویری روشن از انزوای فزاینده جمهوری اسلامی است: از یکسو جامعه جهانی در قالب سازمان ملل، اروپا، آمریکا، ژاپن و دیگر کشورها حلقه تحریمها را دوباره تنگتر کردهاند و از سوی دیگر، در داخل ایران صدای نمایندگان و مقامات برای حرکت به سمت سلاح هستهای بلندتر میشود. تناقضی آشکار که نه تنها راه دیپلماسی را میبندد، بلکه خطر فروپاشی کامل برجام و کشیده شدن منطقه به بحرانی عمیقتر را افزایش میدهد.
