در حالی که سرنوشت اقتصادی ایران ووضعیت معیشت مردم به شدت با برجام و رفع تحریمها پیوند خورده است، با ادامه کارشکنیهای گروههای مخالف برجام و رفع تحریم در داخل کشور، و تاکید بر عدم ضرورت رفع تحریمها بسیاری از کارشناسان پیشبینیمیکنند که برجام عملا با شرایطی روبرو شده است که در عمل امکان بازگشت به برجام را منتفی کرده و عملا دیگر بازگشت به برجام به سادگی امکانپذیر نیست، با درخواستهای جدیدی که آمریکا و جمهوری اسلامی در خصوص برجام مطرح کرده اند نوعی برجام پلاس مطرح شده که پیش از این قرار نبوده است که در این مذاکرات مطرح شود. در مذاکرات وین تنها قرار بوده است که تحریمهای هستهای برداشته شود، و جمهوری اسلامی با طرح درخواست رفع همهی تحریمها عملا گزینه جدیدی را روی میز قرار داده است کارشناسان تاکید دارند که رفع کامل تحریمها در عمل امکانپذیر نیست، چون بخشی از تحریمهای ایران که مربوط به تحریمهای هستهای نیست از جمله رفع تحریم دلار امریکا ، از اختیار رئیس جمهور خارج است و وی برای رفع آنها باید با کنگره هماهنگ کند. آنها تاکید دارند که کنگره در صورتی با این تحریمها موافقت خواهد کرد که در قبال آن، جمهوری اسلامی ایران هم باید در این خصوص امتیازات بیشتری دهد تا کنگره حاضر شود تا تحریمهای حقوق بشری، مربوط به تروریسم، موشکی و سیاستهای خاورمیانه ای ایران را بردارد.
جمهوری اسلامی ایران همچنین در درخواست جدید خود در خصوص احیای برجام تاکید کرده است که امریکاییها باید تعهد دهند که از برجام خارج نخواهند شد.به گفته برخی کارشناسان این درخواست،تقاضای معقولی هم نیست. چون حتی اگر دولت بایدن چنین تعهدی هم بدهد، با پایان یافتن دولت بایدن دیگر برجامی هم وجود نخواهد داشت که دولت بعدی بخواهد متعهد به آن باقی بماند.
برخی تحلیلگران دلیل طرح این خواسته از طرف رهبر جمهوری اسلامی ایران و برخی مخالفان و منتقدان برجام را، بی اطلاعی از جزئیات توافقی میدانند که بین ایران و کشورهای ۵+۱ منعقد شده است و تاکید دارند که جمهوری اسلامی ایران با طرح درخواستهایی که در عمل امکان تحقق آن وجود نخواهد داشت، در واقع فرصت احیای منافع ایران را از کشور و مردم ایران سلب میکند. برخی معتقدند که رهبر جمهوری اسلامی این شروط را برای از کار انداختن و بی اینده ساختن دولت روحانی انجام داده و احتمالا در دولت رییسی ممکن است این موضع سختگیرانه تغییر کند .
این در حالی است که جمهوری اسلامی در قبال این درخواستها، تمایل به دادن امتیازی هم به امریکا از جمله قبول مذاکره در حوزه منطقه ای و موشکی را نیز ندارد . موضوعی که به گفتهی بسیاری از تحلیلگران عملا مذاکرات و توافق بین ایران و امریکا را با بنبست جدی مواجه خواهد ساخت.
جمهوری اسلامی ایران، در مذاکرات همواره در این چارچوب حرکت میکند که فکر میکند میتواند امتیازات موردنظر خود را دریافت کند، بیآنکه حاضر باشد در این خصوص امتیازی به مداکرهکننده بدهد. و توجه نمیکند که کارتهای چانه زنی خود در مذاکرات که بخشی به تولید و مناسبات اقتصادی و نیز حمایت مردم از حکومت برمی گردد را از دست داده است . علاوه بر این اظهارات درباره عدم لغو تحریمها و اشاره مقامهای جمهوری اسلامی ایران در خصوص بن بست مذاکرات از یکسو و تاکید دولت ابراهیم رئیسی و وزرای پیشنهادی او در خصوص عدم تاکید آنها بر لغو تحریمها، بر بازار تاثیر منفی خود را بر جا میگذارد و بیآنکه تغییر خاصی در فضای اقتصادی کشور رخ داده باشد یا حتی تحریمهای جدیدی را ایجاد کرده باشد، به تنش مجدد در بازار و افزایش سرسام آور قیمت ها در بازار انجامیده است.و قیمتهای کالاها و همچنین ارز و طلا سیر صعودی خود را مجدد از سر گرفته و پیش بینی میشود که اگر دولت ابراهیم رئیسی از اقدامات هوشمندانه برای مدیریت شرایط اقتصادی استفاده نکند، شرایط برای مردم از این هم سختتر خواهد شد.
به گفتهی تحلیلگران، تشدید گرانی کالاها عمدتا تحت تاثیر فشار روانی ناشی از عدم تحقق برجام و نتیجه بخش نبودن مذاکرات بین ایران و امریکاست که با جدیتر شدن موضوع عدم لغو تحریمها، بدون آنکه اتفاق واقعی در اقتصاد رخ داده باشد، تاثیر روانی ناشی از احتمال عدم لغو تحریمها، به سرعت تاثیر خود را بر قیمت کالاها باقی میگذارد.و این علایم ونشانه ها ،برخلاف تصورات حکومت قدرت چانه زنی جمهوری اسلامی را به شدت کاهش میدهد.
محدودیتهای جدید برجام
برجام اکنون با محدودیت جدیدی نیز روبروست ودر سال ۲۰۲۳ شورای امنیت و ۵+۱ باید مجددا صلحآمیزبودن برنامه هستهای ایران را تایید کنند و این خود چالش جدیدی برای جمهوری اسلامی خواهد بود.
این یکی از همان بندهایی است که همواره مورد مخالفت منتقدان برجام قرار داشته است و با اشاره به موقتی بودن برجام، تاکید دارند که امضاکنندههای برجام بدون درنظر گرفتن منافع بلند مدت ایران با امضا کردن قراردادی موقتی در عمل راه را برای اعمال نفوذ مستمر غرب در برنامه هستهای ایران بازگذااشتهاند. . بنظر میرسد حکومت جمهوری اسلامی هنوز ابعاد باز گشت ایران به بند فصل هفت منشور شورای امنیت سازمان ملل را بدرستی محاسبه نکرده است زیرا تحریمهای سازمان ملل به طور کلی ایران را قفل خواهد کرد . و ابعادش بسیار هزینه زاتر از تحریمهای دوره احمدی نژاد خواهد بود علاوه براین خطرات امنیتی علیه ایران را افزایش خواهد دادو پرونده توسعه ایران را برای دهه ها متوقف خواهد کرد .
واقعیت این است که سابقه اقدامات جمهوری اسلامی در توسعه برنامهی هستهای و پنهانکاری در ارائهی جزئیات اقدامات توسعه برنامه هستهای از جمله موضوعاتی است که غرب را به حساسیت بیشتر در خصوص ادامه و آیندهی برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران وا داشته است.
به گفته غرب، دادن چک سفیدامضا به جمهوری اسلامی در خصوص برنامه هستهای میتواند در ادامه زمینه را باز هم برای بازگشت ایران به توسعه برنامه هستهای غیر صلحآمیز برانگیزد. جمهوری اسلامی ایران گرچه همواره تاکید کرده است که برنامه هستهای ایران صلحآمیز است، اما سوابق فعالیتهای جمهوری اسلامی ایران در اوایل دهه ۲۰۰۰ نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران، سابقهی انجام اقدامات هستهای غیرصلحآمیز نیز داشته است. که بخش از انها هم در سرقت اسناد برنامه هسته ای ایران در شور آباد که به برنامه قبل از سال ۲۰۰۳ برمیگرددو از سوی اسراییل سرقت شد، تایید شد.
امضاکنندههای برجام تاکید داشتند که مرحلهای بودن تایید سازمان ملل در خصوص برنامه هستهای ایران اقدامی با در نظر گرفتن منافع دو طرف به منظور اطمینانبخشی در خصوص برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران است.
اما به گفتهی کارشناسان سیاست خارجی این دو مرحلهای بودن و همچنین ضرورت بررسی مجدد برجام در دو سال بعدی توسط سازمان ملل، عملا انگیزه طرف ایرانی برای لغو برجام را کاهش میدهد وبا این تصور که در سال ۲۰۲۳ مجدد باید همین روندها طی شود، ممکن است انگیزه طرف ایران برای پیشبرد و موفقیت مذاکرات را با کندی مواجه کند.
این شرایط به گفته تحلیلگران، ممکن است هم طرف ایرانی و هم امریکایی را به جای تلاش برای احیای برجام، به سمت شکلگیری برجام پلاس پیش ببرد.
