محمد بن عبدالرحمن آلثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، اعلام کرده است که دوحه در حال تلاش برای بازگرداندن ایران و ایالات متحده به مسیر گفتوگو و ازسرگیری مذاکرات متوقفشده میان دو کشور است. او در سخنانی در نشست شورای روابط خارجی در نیویورک تأکید کرد که قطر در پی آن است تا با میانجیگری، زمینه توافقی «برد-برد» میان تهران و واشینگتن را فراهم کند.
نخستوزیر قطر گفت: «ما معتقدیم زمانی که گفتوگوهای جدی میان ایران و آمریکا آغاز شود، میتوان به توافقی رسید که نه تنها برای دو طرف بلکه برای کل منطقه سودمند باشد.» او با اشاره به روابط دیرینه دوحه و تهران و مشارکت دو کشور در بزرگترین میدان گازی جهان افزود: «برای ما، ثبات ایران نه یک موضوع لوکس، بلکه امری حیاتی است. رسیدن به این ثبات تنها از مسیر دیپلماسی و گفتوگو ممکن است.»
آلثانی همچنین بر ضرورت حفظ خاورمیانهای عاری از سلاح هستهای تأکید کرد و گفت: «برای ما نگرانکننده است که گاه از سوی ایران یا اسرائیل سخنان تند و تهدیدآمیزی درباره تشدید تنشها شنیده میشود. چنین اظهاراتی به هیچ وجه به ثبات منطقه کمک نمیکند.»
اظهارات نخستوزیر قطر در حالی مطرح میشود که روابط ایران و آمریکا در پی حملات نظامی اخیر دو کشور به پایینترین سطح خود در سالهای اخیر رسیده است. پس از آنکه ایالات متحده در جریان جنگ ۱۲ روزه، چند مرکز هستهای ایران را هدف قرار داد، جمهوری اسلامی در اقدامی تلافیجویانه پایگاه نظامی آمریکا در خاک قطر را مورد حمله موشکی قرار داد. این اقدام باعث خشم دوحه شد و دولت قطر ضمن شکایت به شورای امنیت، سفیر ایران را نیز احضار کرد.
با وجود این تنشها، آلثانی گفت قطر همچنان در تماس با هر دو طرف است و تلاش میکند مسیر بازگشت به مذاکرات را هموار کند. او گفت: «ما همواره بر گفتوگو و راهحل سیاسی تأکید کردهایم. معتقدیم دستیابی به ثبات در منطقه جز از طریق تعامل و درک متقابل ممکن نیست.»
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز در همین روزها اعلام کرده است که ایران در حال حاضر بهصورت فعال در حال غنیسازی اورانیوم نیست، اما تحرکاتی در اطراف انبارهای ذخیره مواد هستهای مشاهده شده است. گروسی تأکید کرده که مواد غنیشده ایران در صورت تصمیم برای نظامیسازی، توان بالقوه تولید چندین بمب هستهای را دارد.
پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه، تهران و واشینگتن پنج دور مذاکره غیرمستقیم برگزار کرده بودند؛ مذاکراتی که با میانجیگری عمان و گاه با همراهی قطر انجام شد. اما پس از حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای ایران، تهران روند مذاکرات را متوقف کرد و مجلس جمهوری اسلامی طرحی را برای تعلیق همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تصویب رساند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، سوم آبان در مصاحبهای گفت اختلافات ایران و آمریکا «حلناشدنی» است. پیش از او، مجید تختروانچی، معاون سیاسی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، فاش کرده بود که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در نامهای به علی خامنهای هشدار داده بود در صورت شکست مذاکرات، جنگ اجتنابناپذیر خواهد بود. با این حال، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی یک روز بعد گفت «احتمال تعرض نظامی» آمریکا همیشه وجود داشته، اما تهران انتظار نداشت در میانه گفتوگوها هدف حمله قرار گیرد.
در همین حال، دونالد ترامپ پس از حملات به تاسیسات هستهای ایران، تأکید کرده بود که این عملیات، «برنامه هستهای ایران را عملاً نابود کرده» و هشدار داده است در صورت از سرگیری غنیسازی، ایالات متحده دوباره به ایران حمله خواهد کرد.
کشورهای اروپایی نیز از تهران خواستهاند برای جلوگیری از بازگشت کامل تحریمهای بینالمللی، به مذاکرات بازگردد و همکاری خود را با آژانس از سر بگیرد. اما جمهوری اسلامی تاکنون پاسخی مثبت به این درخواستها نداده و شرایط پس از جنگ را «غیرقابل اعتماد برای گفتوگو» توصیف کرده است.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز حدود دو ماه پیش در واکنش به توصیهها برای مذاکره مستقیم با آمریکا گفت: «این توصیهها از سوی افراد ظاهربین مطرح میشود. هدف واقعی آمریکا دشمنی با ایران است و چنین مسائلی قابل حل نیست.»
با وجود این مواضع، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ششم آبان گفت: «هرگاه جمهوری اسلامی ایران به این جمعبندی برسد که شرایط لازم برای مذاکرهای که منافع و حقوق ملت ایران را تضمین کند فراهم است، در استفاده از ابزار دیپلماسی هیچ تردیدی نخواهد داشت.»
در مجموع، اظهارات نخستوزیر قطر نشان میدهد که دوحه همچنان به دنبال ایفای نقش میانجی میان تهران و واشینگتن است؛ نقشی که اگرچه بارها با شکست یا توقف مواجه شده، اما در شرایط فعلی، یکی از معدود مسیرهای باقیمانده برای بازگرداندن گفتوگوها به مسیر دیپلماسی به شمار میرود.
