محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین جمهوری اسلامی، پس از سالها سکوت و مماشات با مسکو، این بار با زبانی بیپرده به سیاستهای روسیه تاخت و پرده از نقش پنهان کرملین در تصمیمات حساس جمهوری اسلامی برداشت. او در سخنانی بیسابقه گفت: «روابط عادی جمهوری اسلامی با جهان، خط قرمز روسهاست»، و تأکید کرد که مسکو هر زمان احساس کند تهران در مسیر عادیسازی روابط با غرب قرار گرفته، وارد میدان میشود تا این مسیر را سد کند.
ماجرای تازه از اظهارات سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه آغاز شد که مدعی شده بود «مکانیسم ماشه» در برجام، ابتکار محمدجواد ظریف و جان کری بود و روسیه از پذیرش آن توسط ایران «شگفتزده» شده بود. مکانیسم ماشه در واقع بندی حقوقی است که به کشورهای غربی اجازه میدهد در صورت نقض تعهدات از سوی جمهوری اسلامی، تحریمهای بینالمللی را به صورت خودکار بازگردانند. همین بند، پس از فعال شدن توسط دولتهای اروپایی، عملاً به پایان توافق هستهای منجر شد.
ظریف در پاسخ، لاوروف را به «دروغگویی» متهم کرد و گفت: «نه تنها اسنپبک مربوط به روزهای آخر مذاکرات نبود، بلکه اصلاً بحث من و کری هم نبود. آمریکاییها پیشنهادی آورده بودند که قطعنامهها هر شش ماه تمدید شوند. وقتی به کری گفتم این توهین به شعور من است، پاسخ داد: این پیشنهاد رفیقت لاوروف است!» ظریف افزود: «به لاوروف دستور داده بودند مانع نهاییشدن توافق شود، اما همان شب برجام امضا شد و او بعداً مصاحبه کرد تا وانمود کند روسیه مخالف تحریم ایران بوده است.»
او در ادامه گفت: «روسها هم سفر حاج قاسم سلیمانی به مسکو را خبری کردند و هم ارسال پهپادهای ایرانی به روسیه در جنگ اوکراین را فاش کردند، در حالی که من و حاج قاسم در عراق و ترکیه مذاکراتی داشتیم که هیچگاه درز نکرد.» این سخنان، که بهوضوح اشاره به بیاعتمادی تهران نسبت به رفتار روسها دارد، بازتاب گستردهای در رسانههای داخلی و بینالمللی یافت.
ظریف که در نشست «یاران و دانشآموختگان دانشگاه تبریز» سخن میگفت، افزود: «روسیه کشور مهمی در همسایگی ماست، اما دو خط قرمز دارد؛ نخست اینکه ایران هیچگاه نباید با دنیا روابط عادی و آرام داشته باشد، و دوم اینکه نباید وارد درگیری مستقیم با جهان شود. برای همین از توافق موقت ژنو حمایت کردند، چون مانع از عادیسازی روابط ایران با جهان میشد و استخوان را در زخم نگه میداشتند.»
او با اشاره به پیشینه روسیه در حمایت از قطعنامههای تحریمی علیه ایران گفت: «در دوران احمدینژاد، روسیه به تمام قطعنامههای فصل هفت رأی مثبت داد و حتی مانع عضویت ایران در سازمان شانگهای شد. حالا همانها خود را شریک راهبردی ما معرفی میکنند.»
ظریف همچنین به رفتار روسیه در مذاکرات برجام اشاره کرد و گفت: «در آغاز مذاکرات جامع، روسها گفتند تمام سوخت نیروگاه بوشهر را خودشان تأمین میکنند تا ما نیازی به غنیسازی نداشته باشیم. یعنی میخواستند ما را برای همیشه وابسته نگه دارند. به محض اینکه مذاکرات جامع را شروع کردیم، بازی روسها هم شروع شد.»
در مقابل، سرگئی لاوروف در گفتوگویی با شبکه «راشا۲۴» مدعی شد که ایران «آگاهانه» مکانیسم ماشه را پذیرفت و افزود: «روسیه از ابتدا نسبت به این بند هشدار داده بود، اما چون تهران قبول کرد، ما مخالفت نکردیم.» این اظهارات که در ظاهر جنبه دفاعی داشت، به سرعت به نشانهای از شکاف عمیق میان تهران و مسکو تعبیر شد.
تحلیلگران بینالمللی میگویند سخنان ظریف را باید در بستر نگرانی عمیق حاکمیت از تغییر موازنه قدرت در منطقه و احتمال معامله پوتین و ترامپ بر سر آینده جمهوری اسلامی دید؛ همان الگویی که در پرونده سوریه نیز تکرار شد. اشاره ظریف به نقش روسیه در افشای سفر سلیمانی و ارسال پهپادها به اوکراین نیز از دید ناظران نشانهای از نارضایتی عمیق در داخل ساختار قدرت جمهوری اسلامی از رفتارهای اخیر مسکو است.
در همین حال، اصغر کیوانحسینی، استاد روابط بینالملل دانشگاه علامه طباطبایی تهران، گفت: «پکن و مسکو با عادی شدن روابط جمهوری اسلامی با غرب مخالفاند، اما همچنان امکان معامله در رفتار هر دو بر سر ایران وجود دارد. اگر پوتین احساس کند که ایران برای روسیه هزینهساز شده، حاضر است آن را با غرب معاوضه کند.»
اکنون، با بازگشت کامل تحریمهای سازمان ملل و فروپاشی عملی برجام، شکاف میان تهران و مسکو بیش از هر زمان آشکار شده است. ظریف شاید دیگر در قدرت نباشد، اما سخنانش پنجرهای به پشتصحنه روابطی گشود که سالها با عنوان «شراکت راهبردی» تبلیغ میشد، اما امروز بیش از هر زمان به شراکتی یکطرفه و پر از سوءظن شباهت دارد.
