تحریمهای سازمان ملل متحد که ۱۰ سال پیش با امضای توافق هستهای موسوم به برجام برداشته شده بود، ساعت ۳ و نیم بامداد یکشنبه ۶ مهر ۱۴۰۴ به وقت تهران، بار دیگر بازگشت. هدف آن توافق محدود شدن فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی در ازای رفع برخی از تحریمها بود.
این تحریمها با نهایی شدن «مکانیسم ماشه» بازگشتند، مکانیسمی که بخشی از توافق برجام بود.
سه کشور اروپایی طرف برجام، بریتانیا، فرانسه و آلمان، پیشتر گفته بودند که جمهوری اسلامی توافق هستهای ۲۰۱۵ (برجام) را که برای جلوگیری از دستیابی رژیم به سلاح هستهای امضا شده بود نقض کرده است.
کشورهای غربی به استناد گزارشهای آژانس بین المللی انرژی اتمی میگویند پیشرفت برنامه هستهای جمهوری اسلامی فراتر از نیازهای غیرنظامی آن بوده است، اما مقامات این حکومت جمهوری اسلامی با وجود غنیسازی اورانیوم در سطح بالا، نگرانیهای جهانی در مورد صلحآمیز نبودن برنامه هستهای خود را رد کردهاند.
روند مکانیسم ماشه ۶ شهریور آغاز شد و طی ۳۰ روزی که به جمهوری اسلامی فرصت داده شده بود که از نهایی شدن تحریمها خودداری کند، مقامات اروپایی بارها با مقامات حکومت ایران دیدار و گفتوگو کردند. مقامات آمریکایی نیز با مقامات جمهوری اسلامی گفتوگو کرده بودند.
اما به گفته دیپلماتها، این گفتوگوها «تعهدات کافی و ملموسی» از سوی حکومت ایران به همراه نداشت.
از زمان آغاز مکانیسم ماشه، ریال جمهوری اسلامی به روند نزولی خود که در ساعات اخیر شدت گرفته، ادامه داده است. در آستانه بازگشت این تحریمها، ریال در ایران سقوط بیشتری کرد و هر دلار آمریکا رکورد ۱۱۳ و ۶۰۰ تومان را ثبت کرد. گزارشها همچنین از افزایش قیمتها در ایران در سایه تورم بالا حکایت دارد. دولت جمهوری اسلامی، شهریور ماه ۱۴۰۴ نرخ تورم سالانه کشور را ۳۷.۵ درصد اعلام کرد. بسیاری معتقدند که جمهوری اسلامی آماری را که به ضررش است و ناکارآمدی آن را نشان میهد از حد واقعی پائینتر گزارش میکند.
تحریمهای سازمان ملل چند بخش دارد. از جمله اینکه جمهوری اسلامی از انجام فعالیتهای هستهای نظیر غنیسازی اورانیوم و تحقیق و توسعه منع میشود.
جمهوری اسلامی همچنین از توسعه برنامه موشکهای بالستیک منع میشود. کشتیهای در معرض بازرسی قرار میگیرند.
تحریمهای سازمان ملل باعث تحریم تسلیحاتی جمهوری اسلامی میشود. به گفته شرکت حقوقی کراول، که در واشنگتن نیز دفتر دارد، در بخش تحریم تسلیحات متعارف، تحریم بر تانکها، خودروهای رزمی، سامانههای توپخانهای، هواپیماهای جنگی، بالگردهای تهاجمی، ناوهای جنگی، موشکها یا سامانههای موشکی و آموزشهای فنی اعمال میشود.
همچنین با بازگشت تحریمها محدودیتهای بانکی بیشتر میشود چرا که از کشورها خواسته میشود فعالیتهای بانکی را که میتواند به فعالیتهای نظامی یا تسلیحاتی شدن جمهوری اسلامی کمک کند، ممنوع کنند.
به گفته شرکت حقوقی کاراول، تحریمهای مکانیسم ماشه همچنین دارایی افراد و نهادهای تعیینشده را مسدود میکنند و ممنوعیتهای سفر برای افراد و نهادهای تعیینشده را باز میگرداند. فهرست افراد تعیینشده سازمان ملل متحد به طور عمده بر اشخاص و نهادهای مرتبط با فعالیتهای اشاعه تسلیحات کشتار جمعی متمرکز است.
این شرکت میگوید بازگشت تحریمهای ماشه بیشتر بر شرکتهای غیرآمریکایی که با بازار ایران تعامل دارند اثر میگذارد.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا به مناسبت تکمیل مکانیسم ماشه و بازگشت تحریمها علیه جمهوری اسلامی بیانیهای صادر کرد و گفت مسیر دیپلماسی همچنان به صورت مشروط باز است. او افزود تصمیم شورای امنیت برای بازگرداندن تحریمها پیام روشنی ارسال میکند که «جهان به تهدیدها و اقدامات نصفه و نیمه تن نخواهد داد» و جمهوری اسلامی «پاسخگو خواهد بود.»
آقای روبیو در این بیانیه که عصر شنبه به وقت واشنگتن صادر شد، گفت: «امروز، ساعت ۸ شب به وقت شرق آمریکا برابر با ۳ و نیم صبح یکشنبه به وقت تهران، سازمان ملل متحد تحریمها و سایر محدودیتهای اعمال شده بر اساس شش قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹ را بر اساس «عدم اجرای قابل توجه» تعهدات هستهای جمهوری اسلامی ایران، بار دیگر اعمال کرد.
آقای روبیو در این بیانیه افزود: «فعالسازی مجدد آنها، فرآیند بازگشت تحریمها را که در ۲۸ اوت ۲۰۲۵، در اقدامی قاطع رهبری جهانی از سوی فرانسه، آلمان و بریتانیا آغاز شده بود، به پایان میرساند.»
این بیانیه میگوید: «مفاد مندرج در قطعنامههای احیا شده، به تهدیدات ناشی از فعالیتهای هستهای، موشکهای بالستیک، سلاحهای متعارف و فعالیتهای بیثباتکننده جمهوری اسلامی ایران میپردازد. به طور قابل توجه، آرژیم ایران را ملزم به تعلیق فعالیتهای مرتبط با غنیسازی اورانیوم، آب سنگین و بازفرآوری میکنند؛ جمهوری اسلامی ایران را از استفاده از فناوری موشکهای بالستیک منع میکنند؛ صادرات سلاحهای متعارف به جمهوری اسلامی ایران را تحریم میکنند؛ ممنوعیتهای مسافرتی و مسدود کردن داراییهای جهانی را برای افراد و نهادهای تعینشده بار دیگر اعمال میکنند؛ و اجازه توقیف سلاحها و سایر محمولههای ممنوعه که توسط جمهوری اسلامی ایران به بازیگران دولتی و غیردولتی منتقل میشود را صادر کند.»
آقای روبیو در این بیانیه گفت: «تصمیم شورای امنیت در ۱۹ سپتامبر، که در ۲۶ سپتامبر دوباره تأیید شد، برای بازگرداندن این محدودیتها پیام روشنی ارسال میکند: جهان به تهدیدها و اقدامات نصفه و نیمه تن نخواهد داد و تهران پاسخگو خواهد بود.»
وزیر امور خارجه آمریکا در پایان بیانیه گفت رئیس جمهوری آمریکا، دونالد ترامپ «به صراحت» گفته است که گزینه «دیپلماسی» هنوز هنوز وجود دارد و «توافق همچنان بهترین نتیجه برای مردم ایران و جهان است. برای اینکه این اتفاق بیفتد، جمهوری اسلامی ایران باید مذاکرات مستقیم را که با حسن نیت، بدون طفره رفتن یا ابهام برگزار شود، بپذیرد. در صورت عدم وجود چنین توافقی، بر شرکا واجب است که فورا تحریمهای ماشه را اجرا کنند تا رهبران جمهوری اسلامی ایران را تحت فشار قرار دهند تا آنچه را که برای ملتشان درست است و برای امنیت جهان بهترین است، انجام دهند.»
مارکو روبیو، همچنین روز چهارشنبه ۲ مهر در نشستی با وزیران امور خارجه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در نیویورک، گفت جمهوری اسلامی «فعالیتهای بیثباتکننده» در منطقه انجام میدهد و هشدار داد که جمهوری اسلامی نباید به سلاحهای کشتار جمعی دست یابد.
روبیو گفت: «خبر خوب این است که این رژیم جمهوری اسلامی امروز با چالشهایی روبهروست که نسبت به چند سال گذشته بسیار قابلتوجهتر است، که شاید فرصتی فراهم کند برای آنچه ما میخواهیم در منطقه انجام دهیم، از جمله در سوریه، جایی که جمهوری اسلامی ایران در حمایت از اسد، حضوری بسیار بیثباتکننده داشته است.»
