«مسعود پزشکیان، رئیس دولت جمهوری اسلامی، در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در تیانجین چین، بار دیگر بر ضرورت کاهش وابستگی به دلار و گسترش مبادلات تجاری با ارزهای ملی تأکید کرد. او با معرفی ابتکاری سهمحوری تحت عنوان «حسابها و تسویههای ویژه سازمان همکاری شانگهای»، مدعی شد این طرح میتواند مقاومت کشورهای عضو در برابر تحریمها را افزایش داده و این سازمان را به الگویی برای نظم مالی چندقطبی و مقاوم در برابر فشارهای خارجی تبدیل کند.
محورهای اصلی این طرح شامل سه بخش است: تسویه با ارزهای ملی و کاهش اتکا به دلار، ایجاد زیرساختهای دیجیتال مشترک برای استفاده از ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی و تأسیس صندوق سوآپ ارزی چندجانبه برای حمایت از کشورهایی که با فشار تحریمی یا بحران نقدینگی مواجهند.
پزشکیان این پیشنهادها را در چارچوب راهبرد دهساله توسعه سازمان شانگهای معرفی کرد و آن را فرصتی تاریخی برای گسترش همکاریهای اقتصادی و سرمایهگذاری دانست.
او همچنین وعده داد که بندر چابهار بهزودی به شبکه ریلی سراسری ایران متصل خواهد شد تا حلقهای کلیدی در اتصال چین، کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به آبهای آزاد باشد. پزشکیان از سرمایهگذاران خواست برای ایجاد مراکز لجستیک در این بندر وارد عمل شوند. اما این وعدهها در حالی مطرح میشود که آینده چابهار به دلیل تحریمهای آمریکا، ضعف زیرساختها و اختلافات میان تهران و دهلینو در هالهای از ابهام است. گزارشهای اندیشکدهها و مقامهای داخلی طی ماههای گذشته نشان داده که هند عملاً هیچگاه بهطور جدی وارد پروژه نشده و حتی احتمال کنار کشیدن آن مطرح بوده است.
این نخستین بار نیست که پزشکیان موضوع کاهش وابستگی به دلار را پیش میکشد. او پیشتر در نشست بریکس در روسیه، همین موضع را تکرار کرده بود. آن زمان تصاویری از اسکناسهایی با نشان بریکس در دست ولادیمیر پوتین خبرساز شد. در همان مقطع، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به کشورهای عضو هشدار داد هرگونه فاصله گرفتن از «دلار قدرتمند آمریکا» با تعرفههای سنگین تجاری پاسخ داده خواهد شد. اکنون نیز به نظر میرسد جمهوری اسلامی تلاش دارد با تکرار این شعارها، ناکامیهای خود در عرصه اقتصاد جهانی را پنهان کند.
مسعود پزشکیان پیش از آغاز این سفر گفته بود که این نشست بهدلیل جمعیت و سهم اقتصادی عظیم اعضا بسیار مهم است و «فرصتی برای چندجانبهگرایی در برابر بلوک غرب» بهشمار میآید.
عبدالرضا رحمانی فضلی، سفیر جمهوری اسلامی در پکن، اعلام کرد که سفر پزشکیان چهار روزه خواهد بود. به گفته او، رئیسجمهوری اسلامی در رژه بزرگ چین به مناسبت هشتادمین سالگرد پیروزی این کشور در جنگ جهانی دوم هم حضور خواهد یافت و دیدارهایی دوجانبه هم با برخی رهبران از جمله رئیسجمهوری روسیه دارد.
حضور پزشکیان در شانگهای در شرایطی است که دولت او با بحران اقتصادی، نارضایتیهای مردمی گسترده، کمبود قابلتوجه در حوزههای انرژی و آب و کاهش شدید ارزش پول ملی و فشار تحریمهای غربی دستوپنجه نرم میکند. در چنین وضعیتی، دولت چهاردهم همچون دولتهای پیش از خود، میکوشد با تکیه بر نهادهایی چون سازمان شانگهای و بریکس، نشان دهد که برای تعامل با جهان همچنان گزینههایی دارد.
امروز «سازمان همکاری شانگهای» بیش از ۲.۵ میلیارد نفر جمعیت و حدود ۴۰ درصد اقتصاد جهان را در بر میگیرد، اما سهم ایران از تجارت با اعضا ناچیز است.
همزمان، بیشتر کشورها در این بلوکها روابط گستردهای هم با آمریکا و اروپا دارند؛ نکتهای که نشان میدهد برخلاف روایت تهران، پیوستن به سازمان همکاری شانگهای برای آنها بیشتر ابزار تنوعبخشی و افزایش قدرت مانور است تا جایگزینی واقعی برای غرب.
اما سفر پزشکیان به چین تنها به ارائه طرحهای اقتصادی محدود نبود. این سفر در شرایطی انجام شد که کشورهای اروپایی رسماً خواستار فعالسازی مکانیسم ماشه شدهاند. طبق مفاد برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، در صورتی که ایران و غرب ظرف یک ماه آینده به توافقی تازه بر سر برنامه هستهای تهران دست نیابند، تحریمهای لغوشده بهطور خودکار بازخواهند گشت. نکته مهم آن است که در این فرایند هیچیک از اعضای دائم شورای امنیت، از جمله چین و روسیه، حق وتو ندارند. به همین دلیل هم، هرچند پزشکیان در حاشیه اجلاس شانگهای با پوتین و مقامهای چینی به رایزنی پرداخت، امید چندانی برای جلوگیری از بازگشت تحریمها وجود ندارد.
سه کشور اروپایی عضو برجام تاکید کردهاند که این اقدام در واکنش به برنداشتن گامهای مشخص از سوی جمهوری اسلامی در نشست اخیر ژنو صورت گرفته است و تاکید کردهاند که تعویق مکانیسم ماشه به ازسرگیری مذاکرات، پایبندی به تعهدات آژانس و رفع نگرانیها درباره ذخایر اورانیوم غنیشده مشروط است.
در مقابل، امیرسعید ایروانی، نماینده دائم جمهوری اسلامی در سازمان ملل، اقدام سه کشور اروپایی درباره آغاز فرایند مکانیسم ماشه را «غیرقانونی و مردود» دانسته و گفته است که «ایران هرگز تحت تهدید یا اجبار مذاکره نخواهد کرد.»
برخی نمایندگان مجلس از جمله محمد کوثری، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، هم خروج از پیمان منع اشاعه سلاحهای هستهای را وعده دادهاند.
در تازهترین اظهارنظر مرتبط با این موضوع، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، در گفتگوی اختصاصی با خبرگزاری شینهوای چین، مدعی شد: «سه کشور اروپایی از سال ۲۰۱۸ که ایالات متحده یکجانبه از برجام خارج شد، به تعهداتشان عمل نکردهاند. بنابراین، نمیتوانند ادعا کنند که طبق برجام، برای توسل به سازوکار حل اختلافی که در برجام تعیین شده است، حق قانونی دارند.»
او همچنین با اظهار امیدواری از اینکه «چین و روسیه در برابر تصمیم سه کشور اروپایی مواضع مناسبی اتخاذ کنند»، گفت که به عقیده او، سازمان شانگهای هم باید در حمایت از جمهوری اسلامی، بیانیه صادر کند.
روز یکشنبه، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز گفت که پرونده هستهای و مکانیسم ماشه در نشست سران سازمان همکاری شانگهای موردبحث قرار خواهد گرفت.
ساعاتی پیش از ورود هیئت ایرانی به چین هم، علی خامنهای در شبکه اجتماعی ایکس پیامی منتشر کرد و خواستار اجرای کامل توافق ۲۵ ساله با چین شد. او این توافق را نمادی از همکاری تاریخی میان دو کشور معرفی کرد. اما واقعیت این است که با گذشت بیش از سه سال از امضای این قرارداد، هیچ نشانه روشنی از سرمایهگذاری وعده دادهشده ۴۰۰ میلیارد دلاری چین در ایران دیده نمیشود. ابهام در مفاد و بیعملی در اجرای آن، این توافق را بیشتر به یک ابزار تبلیغاتی برای حکومت تهران بدل کرده است تا راهکاری واقعی برای خروج اقتصاد کشور از بحران.
در حاشیه اجلاس شانگهای، حاشیههای دیگری نیز خبرساز شد. ویدیویی از ثبت عکس یادگاری رهبران کشورهای عضو نشان داد که مسعود پزشکیان در این عکس غایب است. در حالی که رهبران اصلی چون شی جین پینگ و ولادیمیر پوتین در مرکز تصویر ایستاده بودند، جای خالی رئیس دولت حکومت ایران به چشم آمد.
مقامهای رسمی علت این غیبت را «دیر رسیدن به محل» عنوان کردند، اما روایتهای غیررسمی حکایت از آن داشت که دلیل واقعی، سرو نوشیدنیهای الکلی در ضیافت افتتاحیه بوده است.
مهدی طباطبایی، معاون دفتر رییس جمهوری در واکنش به خبرهای منتشر شده درباره علت غیبت مسعود پزشکیان در عکس رهبران حاضر در نشست شانگهای در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اجلاس شانگهای فردا رسما آغاز میشود. عکس ضیافت غیررسمی و قبل از ورود هیات ایرانی بوده است. پزشکیان با دست پر از چین باز خواهد گشت.»
او افزود: «ملاقات دکتر پزشکیان با شیجین پینگ از نظر زمانی عینا مشابه بقیه روسای جمهوری حاضر در اجلاس است.»
در همین حال، حسین صارمی، فعال رسانهای حامی حکومت، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که علت غیبت مسعود پزشکیان در عکس گروهی رهبران کشورهای سازمان همکاریهای شانگهای، پذیرایی با مشروبات الکلی در ضیافت قبل از عکس بود و پزشکیان «به دلیل رعایت شرع» با تاخیر به آنجا رفت و اضافه کرد: «نرفتن روسایجمهور به برنامههایی با این شرایط پروتکل جمهوری اسلامی است.»
مهدی طباطبایی، معاون دفتر پزشکیان، هم در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «عکس گرفته شده مربوط به ضیافت غیررسمی و قبل از ورود هیئت ایرانی بود. پزشکیان با دست پر از چین باز خواهد گشت.»
این حواشی، همراه با وعدههای تکراری و مبهم پزشکیان، تصویری روشن از وضعیت کنونی جمهوری اسلامی ارائه میدهد: حکومتی که در عرصه بینالمللی تلاش میکند با شعارهای پرطمطراق علیه دلار و وعدههای بیپشتوانه درباره توسعه بندر چابهار و توافق با چین، خود را بازیگری جدی نشان دهد، اما در عمل با بحرانهای داخلی و خارجی دستوپنجه نرم میکند.
در یکسو، بازگشت قریبالوقوع تحریمهای سازمان ملل سایهای سنگین بر اقتصاد کشور انداخته است. در سوی دیگر، پروژههایی که بهعنوان «دستاورد» معرفی میشوند، یا روی کاغذ باقی ماندهاند یا در مسیر اجرا با موانع جدی روبهرو هستند.
توافق ۲۵ ساله با چین هنوز به مرحله اجرایی نرسیده، چابهار همچنان در انتظار سرمایهگذاران خارجی است و طرح حذف دلار هم بیش از هر چیز، بازتابی از ناتوانی حکومت در دسترسی به نظام مالی جهانی محسوب میشود.
اجلاس شانگهای فرصتی بود تا جمهوری اسلامی خود را در قامت یک شریک اقتصادی و سیاسی قدرتمند معرفی کند. اما آنچه در عمل رخ داد، بیش از هر چیز تکرار شعارها، ابهام در توافقها و حاشیههایی بود که ضعف و تناقض در رفتار حاکمان تهران را آشکارتر کرد.
برای مردم ایران، این سفر و سخنرانیهای پزشکیان نه گرهی از مشکلات معیشتی و اقتصادی باز میکند و نه امیدی واقعی برای آینده میآفریند. آنچه باقی میماند، تداوم سیاستی است که در آن نمایشهای دیپلماتیک بر حل واقعی بحرانها اولویت یافته است؛ سیاستی که بیش از هر چیز، بازتابی از انزوای جمهوری اسلامی در جهان امروز است.»
